تغذیهٔ بیش از حد در طفل شیرخوار
بعضى از مادران وقتى مىشنوند که تغذیهٔ بیش از حد بهاندازهٔ تغذیه ناکافى نامناسب است، باتوجه به اینکه شیر مادر کاملترین و بهترین غذا براى طفل است تعجب مىکنند، ولى آیا باید بهترین غذا را بیش از حد تناول کرد؟ طفل با تغذیهٔ بیش از حد با سرعت افزایش وزن مىیابد، چاق مىگردد و پُر و اسفنج مانند مىشود (آنها که تجربه ندارند، چنین طفلى را زیبا مىدانند) دفعات اجابت مزاج او افزایش یافته و مدفوع او بلغمى، سبز رنگ و دانهدانه مىشود. او ممکن است بلافاصله پس از نوشیدن، مقدار زیادى شیر را برگرداند یا مرتباً استفراغ نماید. این امر در حقیقت عکسالعمل و اقدام دفاعى خود بدن است که از ورود غذاى اضافه ممانعت مىنماید.
طفلى که زیاد از حد تغذیه مىشود چندان سالم هم نیست. بلکه افزایش سریع وزن، و چاقى او که اشخاص بىتجربه آن را شکفته مىنامند، مادر را فریب مىدهد. او برعکس مستعد هجوم انواع بیمارىها است. این حالت براى اطفالى که از شیر مصنوعى تغذیه مىکنند خطرناکتر است.
تغذیهٔ بیش از حد، اطفالى را که مستعد ابتلاء به امراض جلدى (اگزما) هستند بیشتر در معرض تهدید قرار مىدهد. بیمارى اگزما در اثر تغذیهٔ بیش از حد شدت مىیابد.
براى از بینبردن تغذیهٔ بیش از حد، تعداد وعدههاى غذا را کم و زمان شیر نوشیدن طفل را باید کوتاه نمود. کودکى که هر چهار ساعت یکبار از پستان مىنوشد، اکنون براى او یک فاصلهٔ ۸ ساعتى درنظر مىگیریم. حتى اگر در ابتداء فریاد کشد. در هربار او را فقط ۵ تا ۱۰ دقیقه اجازه مىدهیم شیر بنوشد. با همین اقدام و توجه ساده مىتوان تغذیهٔ بیش از حد را برطرف نمود.
مشکلات و موانع احتمالى در هنگام شیر دادن
شیر دادن به نوزادان یک امر کاملاً طبیعى است و فقط مخصوص انسان نیست بلکه در طبیعت براى جانوران عالى دیگر نیز مقرر شده است. در مورد انسان اگر تعقل و ادراک و آمادگى روحى با یکدیگر همکارى نکنند، کار کلیهٔ اعضاء بدن مختل مىشود. این موضوع دربارهٔ قلب، جهاز هاضمه همچنین کلیهٔ ارگانها و اعضاء و عواملى که در امر تولید مثل و زایمان دخالت دارند و بالاخره در مورد شیر دادن صادق است. روى همین اصل مشاهده مىکنیم که حیوانات اگر بهخوبى نگهدارى و درست تغذیه و پذیرائى شوند و حتماً سالم باشند اشکالى در شیر دادن نخواهند داشت. همچنین بانوانى که در دامان طبیعت زندگى مىکنند مانند بعضى عشایر یا روستائیان که تا حدى از تمدن جدید بهدور هستند اکثراً داراى شیر فراوان بوده و مىتوانند فرزند خود را تا مدتى زیاد شیر دهند. اما بانوانى که در جامعهٔ متمدن زندگى مىکنند، متأسفانه اکثراً قادر به شیر دادن نوزاد خود نمىباشند.
مادران بىشمارى یافت مىشوند که ارزش فوقالعاده و جبرانناپذیر تغذیهٔ طبیعى از پستان را درک کردهاند، و ارادهٔ خوبى براى شیر دادن دارند، اما با این وجود، در انجام آن به اشکال برمىخورند! براى این دسته از مادران که بین آن چیزى که وجود دارد و هدفى که دارند فاصلهاى پیدا شده این فاصله و جدائى براى آنها دردناک و عذابآور خواهد بود و در نتیجه خوشى و سعادت مادر را مىتواند بهکلى متلاشى سازد. او خود را براى وجود بچه خوشحال کرده و در مورد شیردادن نیز مکرراً این سعادت را در ذهن خود مجسم نموده که کودکش را در آغوش گرفته و پستان به دهان او خواهد گذارد. اما اکنون نمىتواند او را سیر کند. بچه فریاد مىکشد، گریه مىکند و روز و شب بىقرار است و نمو نمىکند. حالت مادر در این موقعیت قلبها را متأثر مىکند. او روحیهٔ خود را از دست مىدهد، وجود وى را ترس و اضطراب فرا مىگیرد و بهشدت نگران حیات طفل خود مىشود.
در این موقعیت باید عاقلانه فکر کرد و با کمال آرامش براى پرستارى نوزاد اقدام کرد. معمولاً مادر در این هنگام درست برعکس عمل مىکند و خیلى زود براى طفل شیر مصنوعى تهیه مىکند (هرنوع شیر غیر از شیر مادر را غذاى مصنوعى مىنامیم). در این موقعیت چه طور مىشود مانع شد؟ چگونه مىتوان به مادر کمک کرد؟ چه عواملى در بروز این مشکلات مؤثر هستند؟
جمع شدن شیر در پستان و تخلیهٔ آن از مجراها به خارج مانند سایر غدههاى بدن تابع تأثیرات هیجانات و تابع سلسله اعصاب و حالات روحى مادر است. شیردادن وقتى به بهترین وجه انجام مىشود که مادر داراى زندگى آرام و آسوده و فاقد غم و اندوه باشد. اغلب مادران جوان گرفتار اضطراب و عجله و شتاب هستند. براى بسیارى از مادران ممکن نیست که بتوانند وقت خود را طورى ترتیب دهند که طفل خود را در آرامش و سکوت شیر بدهند، زیرا آنها اغلب علاوه بر وظیفهٔ مادرى و کارهاى خانه، داراى شغلى در خارج منزل نیز مىباشند. بعضى از مادران جوان هم در شرایط نامناسب سکونت دارند. فراهم کردن یک خانهٔ شخصى یا آپارتمان براى همه کس مقدور نیست. این عوامل روى مادر جوان و اعصاب او اثر گذارده و تولید ناراحتى روحى، اضطراب و عصبانیت دائمى مىکند که نتیجه سوءنهائى آن و اثرات نامطلوب آن روى شیر یعنى طفل خواهد بود. اما مشکلات و گرفتارهاى روزمره را به آسانى نمىتوان برطرف کرد. مادر جوان که در اثر شرایط نامناسب زندگى به اشکالات شیردادن به طفل خود برخورد کرده است، چنانچه به توصیهٔ ما توجه کند و کلیهٔ عوامل و مسائلى که باعث حزن و اندوه او شده و به او فشار آوردهاند را از خود دور نماید، و بیاد بیاورد که فقط براى خاطر آیندهٔ کودک خود زندگى مىکند، معضلات و مشکلات زندگى بهتر حل مىشوند. اگر انسان مغلوب این مشکلات نشود و سعى کند، بر مشکلات فایق خواهد آمد. بنابراین مادر نباید از اینکه مقدار شیرش کم است خود را ببازد و مضطرب شود. در اثر ناراحتى و اندوهِ بیمورد دچار کم شیرى مىشود. حالا براى اینکه شیر، کم شده او نباید براندوه خود بیفزاید چون در نتیجه باز هم مقدار شیر کمتر خواهد شد.
مسئلهٔ غیر قابل حلى پیش نیامده! اگر حقیقتاً شیر او کافى نیست، مىتوان غذاى مصنوعى به آن اضافه کرد. هیچ دلیل ندارد که خود را بدبخت بنامد و اجازه دهد که خوف و یأس بر او چیره شود. گاهى کم شدن شیر علت معینى دارد، در این صورت آسانتر مىتوان آن را رفع نمود. در بعضى از خانمها جمع شدن شیر در پستان (ما آن را ظهور شیر عنوان دادیم). که در حالت نرمال باید از روز دوم تا سوم پس از روز دوم تا سوم پس از زایمان انجام شود، از این مدت بیشتر به طول مىانجامد، حتى یک هفته و گاهى در مورد مادرانى که بیش از سى سال از عمر آنها مىگذرد ممکن است از این مدت نیز طولانىتر شود. در این موقعیت باید کاملاً صبور و متین بود و منتظر ماند. ولى از آن جائى که نباید طفل را تشنه و گرسنه گذارد، باید در روزهاى اول تا جمع شدن شیر در پستان، در هر وعده غذا ۲۰ الى ۳۰ گرم آب جوشیده یا چاى که به قدر نوک چاقو نیشکر یا قند معمولى آن را شیرین کرده باشد، به طفل بدهیم. بسیارى از مادران جوان بهطور جدى فاصلههاى شیر دادن را نگاه مىدارند. ولى این براى طفل که با نیرمندى پستان مىمکد، و براى مادرى که شیر فراوان دارد چندان مهم نیست. بعضى از مادران جوان عقیده دارند که باید منتظر بود تا پستان مجدداً پر شود، و به دفعات کم از پستان نوزاد را شیر مىدهند. شاید ۲ الى ۳ بار در روز. این اصل معکوس است. در حقیقت ما فقط یک وسیلهٔ مطمئن مىشناسیم که ترشح و ساخت شیر را باعث مىشود و آن تخلیهٔ کامل و مکرِر پستان است.
انحراف از نظام و برنامهٔ شیر دادن
اگر در شیر دادن یا شیر اشکالى پیدا شود، بچه شیر نشده رشد و نمو نخواهد نمود. مادر در این موقع قبل از هر چیز باید از فاصلهٔ شب صرفنظر نماید. البته چنانچه طفل در سرتاسر شب به خواب رود، و در ظرف ۸ ساعت هیچ غذائى دریافت نکند، بدون شک این بسیار خوشایند و مناسب است. اما در هنگام کافى نبودن شیر براى بچهٔ کوچک و ظریف، این عمل به آسانى مقدور نیست. هیچ مادرى نباید از شیردادن در هنگام شب هراس داشته باشد. وقتى طفل قوىتر شد خود به خود بخواب مىرود و بالأخره این فاصله آنقدر زیاد مىشود که در نتیجه به همان هدف و مقصود یک فاصله در شب مىرسیم.
اخیراً در کلینیکهاى مدرن از جنبهٔ علمى این پیشنهاد داده مىشود که: در ابتدا تعیین ساعات و مادران جوان اجازه مىدهند که آن را طورى انجام دهد مانند زمانِ جدِّ مادرى خود! تخت خواب طفل را درست در کنار و چسبیده به تخت خود قرار دهد، تا حد امکان به نوزاد نزدیک باشد تا هر بار فریاد زد او را از پستان خود شیر دهد. تجربه ثابت کرده است که مادر جوان از این طریق به خوبى با نوزاد عادت نموده و تشکیل شیر هم بهتر صورت مىگیرد، تا با تنگ نظرى در نظام شیر دادن و بهطور خشک و جدى آن را رعایت نمودن. علاوه بر این طفل بهتر نمو مىکند، و در طول اولین دو ماه زندگى معمولاً بچهها بهخودى خود روى برنامهاى در مىآیند که با مقررات و نظام شیردادن مطابقت کامل دارد. اگر شیر یک پستان براى طفل کافى نیست، در همان وعده به او از پستان دیگر باید شیر داد. این نزدیکتر و در دسترستر از غذاى مصنوعى است. اما باید دقت نمود که در وعدهٔ دیگر پستانى را که در آخر به او دادیم اکنون، اول در دهان بچه بگذاریم
گاهى طفل در دو وعده غذا در صبح از یک پستان سیر مىشود. زیرا مقدار شیر در اثر استراحت شبانه بیشتر از سایر مواقع در روز است. پس باید طفل را در سایر وعدهها از هر دو پستان شیر داد.
البته نباید کودک را زیاد بد عادت کرد. همان قدر که تشکیل و ساخت شیر درست صورت مىگیرد، باید به دقت، بهطور تدریجى و قدم به قدم سعى کرد برنامهٔ شیردادن را با رعایت فاصلهٔ شب تنظیم نمود و به هدف رسید. در پایان بهطور مؤکد متذکر مىشویم که انحراف از نظم و برنامهٔ شیردادن فقط وقتى توصیه مىشود که پستان در حقیقت کم شیر باشد. این خطاى بد فرجامى است که طفلى که در مکیدن پستان تنبل است، براى پستانهاى پر شیر از هر دو طرف گرفته شود، زیرا طفل عادت مىکند که هنوز یک سینه را خالى نکرده، منتظر دیگر پستان پر شیر شود. در صورت عدم رعایت، پستانِ پُر شیر نیز خشک خواهد شد.
گاهى اشکالات جدى در شیر دادن پیش مىآید که رفع آن به تدبیر مخصوص نیاز دارد. در پستانهائى که تخلیهٔ آنها به آسانى صورت نمىگیرد، ابتدا شیر در حد کافى در آنها جمع مىگردد، ولى مجراهائى که شیر باید از آنها عبور نماید و وارد نوک پستان گردد مقاومت مىنمایند. کودک چون در این حالت باید در مکیدن جد و جهد بیشترى نماید، خسته مىشود و قبل از آنکه پستان خالى شود و او به قدر کافى شیر نوشیده باشد از نوشیدن صرفنظر مىنماید. چنانچه در این وضعیت تدبیرى اندیشیده نشود، این عدم تخلیهٔ کامل پستان باعث پس رفتن شیر مىشود.
طفل را تغذیهٔ ناکافى تهدید مىنماید. اینک راه علاج: همین که کودک از مکیدن خوددارى نمود پستان باید با وسیلهاى دیگر تخلیه شود (مانند پمپ شیر، که در داروخانهها یافت مىشود). طریقهٔ سادهتر تخلیهٔ پستان با فشار دادن آن توسط خود مادر است. چنانچه که قابله یا طبیب در دسترس بودند بهتر است تخلیهٔ پستان را خانم با فشار آرام از بالا به سمت پائین که رفته رفته زیاد شود، این ماساژ تا نوک پستان باید بیاید. با این کار پستان خالى مىشود. دستها قبل از شروع به این عمل باید با آب گرم و صابون و برس شسته شود. ناخنها باید کوتاه و تمیز باشند. شستها از بالا و بقیهٔ انگشتان دست از پائین پستان را احاطه مىکند. با فشارهاى کوتاه و محکم که با انگشتان شست و اشاره که به اطراف نوک پستان داده مىشود شیر به سمت خارج جارى مىگردد. شیر حاصل را در لیوانى که قبلاً با دقت جوشاندهایم مىریزیم و سپس با قاشق کوچکى به طفل مىخورانیم. این عمل زحمت زیادى ندارد ولى نفع آن فوقالعاده زیاد است. پستان همچنان مستعد مىماند و طفل بهزودى نیرومند و فربه خواهد شد. او دیگر خود مىتوان به خوبى پستان را تخلیه نماید، و دیگر کمک گرفتن از پمپ شیر و فشار منتفى مىشود. در اینجا تذکر مىدهیم که شیر دوشیده را هرگز نباید با شیشه پستانک به طفل داد چون او به پستانک فوراً عادت نموده و از گرفتن پستان مادر خوددارى مىنماید. احتیاجى نیست که در هر وعده غذائى از پستان، شیر دوشیده شود. بلکه کافى است در روز دوبار پستان خالى شود.
بر عکس حالتى که در بالا گذشت خانمهائى هم یافت مىشوند که از پستانهاى پر شیر آنها به خودى خود شیر به خارج ترشح مىکند. در بعضى از آنها این ترشح به قدرى است که حتى در فاصلهٔ دو وعده شیر دادن نیز جریان مىیابد. اما این حالت در اولین زایمان بهندرت مشاهده شده است. در این موقعیت خانم باید از پستانبند مناسب استفاده نموده و از انجام حرکاتى که موجب حرکت و تکان خوردن شدید پستانها مىشود خوددارى نماید. براى جلوگیرى از ترشحات شیر به خارج، داروهائى وجود دارد که پزشک تجویز خواهد نمود.
براى جلوگیرى از آلودن لباس و پستانبند، قطعه پنبهاى که استریل و مطمئن باشد در پارچهاى که آن نیز باید تمیز بلکه در آب جوشانده و عارى از میکروب شده باشد، پیچیده روى پستانها در زیر پستانبند باید قرار داده شود، تا در موقع جریان حساسیت و ایجاد زخم مىگردد. بنابراین نظافت و شستشوى دقیق پستانها ضرورت دارد و الزامى است.
انواع نوک پستان
نوک پستان در خانمها در اندازه و شکلهاى مختلفى وجود دارد. بعضى نوکها خیلى بزرگ است که مکیدن را براى نوزاد مشکل مىکند. سر پستانهائى که (نوک) هم دیده شده که مسطح است یعنى آنها کاملاً بدون نوک مىباشند. این حالتى است که به دشوارى مىتوان بر آن غالب شد. در برخورد با چنین وضعى، مادر باید نوک پستان، یعنى جائى را که باید برآمدگى نوک وجود داشته باشد در دهان طفل بگذارد. موفق به دریافت و جذب مقدار شیر لازم مىشوند، ممکن است کمکم نوک پستان را هم تا حدى بالا بیاورند، اگر پستان بدون نوک و طفل در مکیدن شیر ناموفق باشد، باید از نوک پستان مصنوعى استفاده کرد. در این کار نیز اگر توفیق حاصل نشد، تنها راهى که وجود دارد، دوشیدن شیر وسیلهٔ پمپ شیر است، که انجام این عمل علاوه بر تأمین غذاى طفل، ممکن است موجب بالا آمدن نوک فرو رفتهٔ پستان شود.
بهتر است براى آماده کردن نوک پستانهائى که فرورفته هستند در اواخر ماههاى حاملگى یا پمپ تمرین شود، ممکن است نتیجهٔ خوبى حاصل شده و پستان را براى شیر دادن نوزاد آماده و مهیا کند، گر چه کمتر مىتوان این نقص را بر طرف نمود. ضمناً مکیدن شدید وسیلهٔ پمپِ شیر خوددارى و در صورت اجبار، با کمال احتیاط انجام شود، زیرا ممکن است موجب زخم شدن پستانها گردد.
